راهنماي آسمان بهار و تابستان

براي يادگيري صور فلکي، ابتدا بايد با ستارگان درخشان و صور فلکي بارز هر فصل آشنا شد. آغاز کار مي تواند با تشخيص يکي از نقوش معروف آسماني مانند دب اکبر باشد، سپس بايد راه را از اين صورت هاي فلکي به طرف بيرون ادامه داد و ساير صور فلکي و ستارگان درخشان را تشخيص داد. در اين روش که شناخت قدم به قدم ستارگان است، شخص مي تواند علايم زيادي را در آسمان بيابد تا قادر به رفتن از يک صورت فلکي به صورت فلکي ديگر باشد. در اين نوشته با دو راهنماي درخشان فصل بهار و تابستان آشنا خواهيد شد.

راهنماي بهار

شناسايي ستاره ها و صور فلکي بهار را مي توان از صورت فلکي دب اکبر  يا خرس بزرگ آعاز کرد که به صورت بسيار واضحي در غروب شب هاي بهار در بالاي افق آسمان شمالي پيداست. هفت ستاره از اعضاي اصلي اين صورت فلکي هستند. از روي شکل مي توانيد متوجه شويد که دو ستاره انتهايي اين مجموعه آبگردان مانند، به طرف ستاره قطبي جهت گرفته اند. در سمت مقابل ستاره قطبي، 5 ستاره دبليو (w) شکل، صورت فلکي ذات الکرسي را تشکيل مي دهند.

ستاره قطبي ستاره اي با درخشندگي متوسط است که در مکاني به نسبت خالي از ستاره در آسمان واقع شده، اين ستاره به طور دقيق در قطب شمال آسمان قرار نگرفته بلکه به اندازه يک درجه (دوبرابر قطر ماه) از قطب شمال واقعي فاصله دارد. شب هنگام که نظاره گر آسمان هستيم متوجه مي شويم که با توجه به چرخش زمين به دور محور خود، ستارگان پيراقطبي هم به ظاهر بر گرد قطب شمال (ستاره قطبي) در حال گردش هستند.

حال برمي گرديم به دب اکبر. اگر که دو ستاره انتهايي يا ستاره هاي راهنماي دب اکبر را از جهت مخالف ستاره قطبي ادامه دهيم به صورت فلکي اسد مي رسيم. اين صورت فلکي به لحاظ شکل داس مانند و تعدادي از ستارگانش که شباهتي به علامت سوال فارسي دارند و در واقع سر اسد يا شير را تشکيل مي دهند، معروف است.

حالا دسته آبگردان دب اکبر را مد نظر قرار مي دهيم . اگر اين دسته را با توجه به انحنايش ادامه دهيم به يکي از ستاره هاي روشن آسمان به نام سماک رامح (نگهبان شمال) مي رسيم و اگر به همين ترتيب انحنا را ادامه دهيم به ستاره چشمک زن ديگري به نام سماک اعزل از صورت فلکي  سنبله خواهيم رسيد. بايد توجه داشت که ستارگان سماک اعزل  و سماک رامح به همراه ستاره قلب الاسد از صورت فلکي اسد، مثلثي نسبتا معروف را در آسمان تشکيل مي دهند.

راهنماي تابستان

در شب هاي تابستان، سه ستاره، مثلثي متساوي الساقين را در آسمان بالاي سر تشکيل مي دهند. اين ستارگان به ترتيب درخشندگي عبارتند از نسر واقع، نسر طائر و دنب. نسر واقع پنجمين ستاره درخشان آسمان است و نخستين ستاره درخشاني است که در شب هاي ماه تير و مرداد بر بالاي سر و به رنگ آبي سفيد همچون الماس مي درخشد.

دنب درخشنده ترين ستاره در صورت فلکي دجاجه يا قو است (بهتر است همان طور که در شکل مي بينيد صورت فلکي قو، صليب شمالي خوانده شود). دنب در سر صليب واقع شده. نيمساز زاويه دنب ، قاعده مثلثي که از نسر واقع و نسر طاير تشکيل شده را قطع مي نمايد و به طرف ستاره درخشان قلب العقرب در نيم کره جنوبي ادامه مي يابد. در تير ماه، قلب العقرب با تاريک شدن هوا در آسمان ظاهر مي شود. قلب العقرب بسيار با شکوه است و در ناحيه قلب صورت فلکي عقرب جاي گرفته است.

خط اتصال دهنده نسر واقع به دنب، ما را به چهار گوش مربوط به اسب بالدار (فرس اعظم) راهنمايي مي کند. اين چهار ستاره وقتي بالاي سر قرار مي گيرند، نشانگر فصل پاييزند. گذشته از مثلث تابستاني، آسمان فصل تابستان خالي از ستارگان بسيار درخشان و صورت هاي فلکي معروف است. بايد دانست که مثلث تابستاني بر خلاف اسمش در فصل پاييز هم ديده مي شود.

اسد، دب اکبر و آسمان بهار

آسمان ابتدای پاییز با تعدادی ستارگان و صورفلکی درخشان تزیین شده است. و بوسیله ی دب اکبر می توان این صورفلکی را یافت. دب اکبر در بهار به بالاترین حالت خود می رسد، بنابراین پیشنهاد می کنم که برای دیدن صور فلکی بهاری روی یک صندلی راحتی یا یک گلیم دراز بکشید تا دچار گردن درد نشوید!

کاستور و پولوکس، دو ستاره ی پرنور صورت فلکی جوزا مرز بین صورفلکی زمستانی و بهاری هستند. بوسیله ی دب اکبر می توان این دو ستاره را یافت. (تصویر 1) پولوکس حدود 35 و کاستور 45 سال نوری از ما فاصله دارند. کاستور در واقع یک مجموعه ی 6 تایی است که با چشم غیر مسلح به صورت یک ستاره ی منفرد دیده می شود.

صورت فلکی اصلی بهار، صورت فلکی اسد است. پرنور ترین ستاره ی اسد، قلب الاسد، به راحتی توسط دب اکبر قابل یافتن است.(تصویر 2) اگر تصور کنیم که دب اکبر به سمت ستاره ی قطبی رو کرده است، آنگاه اسد در پشت سرش قرار می گیرد. قلب الاسد ستاره ای با نورانیت 160 برابر خورشید، حدود 85 سال نوری از ما فاصله دارد.

اسد برعکس بسیاری از صورفلکی که به نام خود شباهتی ندارند، واقعاً به یک شیر نشسته شباهت دارد. بین قلب الاسد و پولوکس یک لکه ی مه آلود جالب قرارگرفته است که به نام خوشه ی کندوی عسل شهرت دارد. البته اگر با یک دوربین دوچشمی به آن بنگرید ماهیت خوشه اش را کشف خواهید کرد. مجموعه ای از چندین ستاره به فاصله ی 500 سال نوری از ما. خوشه ی کندوی عسل از زیباترین نماهای آسمان شب است که با یک دوربین دوچشمی می توان دید.(تصویر3) این خوشه درون صورت فلکی کم نور سرطان (خرچنگ) قرار گرفته است. البته سرطان صورت فلکی مشهوری است، چرا که همانند اسد از صور فلکی دوازده گانه ی دایره البروج است. این صور فلکی در واقع در مسیر حرکت ظاهری خورشید، ماه و سیارات قرار دارند. بطوریکه سیارات منظومه ی شمسی هیچ گاه خارج از این صور فلکی دیده نمی شوند.

با تو جه به تصویر2  اگر کمانی که از دب اکبر آغاز می شود  و به سماک رامح می رسد را ادامه بدهیم به ستاره ی نورانی سماک اعزل می رسیم. این دو ستاره، فرمانروای آسمان بهاری هستند. 

ستاره ی سماک رامح از تهران و بقیه ی شهرها و روستاهای کشورمان قابل رؤیت است. این ستاره ی نارنجی رنگ، در واقع به داغی خورشید نیست. (رنگ ستاره ها به ترتیب گرم به سرد: آبی، سفید، زرد، نارنجی، قرمز) به هرحال، سماک رامح سردی خود را با حجم بزرگتری که دارد، جبران می کند!  قطرش 23 برابر خورشید و 115 برابر پرنورتر است. سماک رامح با فاصله ی 36 سال نوری از زمین، نزدیکترین ستاره ی غول پیکر به ماست.

سماک رامح و ستارگان بالاتر از او، صورت فلکی عوا (چوپان) را تشکیل می دهند.  این صورت فلکی هم هیچ شباهتی به نام خود ندارد و بیشتر شبیه یک بادبادک است تا یک چوپان!

سماک اعزل، ستاره ی اصلی صورت فلکی سنبله، یک ستاره ی داغ آبی رنگ است با فاصله ی 220 سال نوری از زمین که 1300 برابر خورشید ما درخشندگی دارد! بنظر می رسد هر ستاره ای که در این سفر آسمانی به شما معرفی می کنم، پر نورتر از خورشید است. از 100 ستاره ی پرنور آسمان هیچ کدام از خورشید کم نورتر نیست. در حالی که هنوز هزاران ستاره ی کم نورتر در آسمان وجود دارند. در واقع، تعداد ستارگان پرنورتر از خورشید 20 به 1 است. ولی علت اینکه بسیاری از آنها برای رصدگران آسمان ناشناحته است، فاصله ی زیادی است که باعث می شود با چشم غیر مسلح قابل رؤیت نباشند.

برگرفته از:

راهنماي ماهانه آسمان شب_ترجمه مهندس احمد دالکي_نشر گيتاشناسي

دب اکبر و آسمان تابستان

در تمام مدت تابستان، دب اکبر در ابتدای شب، در آسمان شامگاهی در جهت شمال غربی خودنمایی می کند. و منتظر است تا به عنوان راهنمای آسمانی به ما کمک کند. دب اکبر مفیدترین الگوی آسمانی برای رصدگران آسمان شب است. ستارگان هفتگانه اش مانند انگشتانی به ستارگان و صورفلکی دیگر آسمان نشانه رفته اند. در ماههای تابستانی، ستاره ی قطبی، ذات الکرسی، نَسرواقع (Nasre Vaqe’) و رِدف (Redf) همگی در آسمان قرار دارند.

ستاره ی قطبی همان ستاره ی شمالی است. بعضی از مردم فکر می کنند که این ستاره پرنورترین ستاره ی آسمان یا حداقل یکی از نورانی ترین هاست. ولی در واقع این ستاره، ستاره ی بسیار پر نوری نیست. در میان ستارگانی که از آسمان مناطق مختلف ایران دیده می شوند، ستاره ی قطبی رتبه ی سی و ششم را از نظر درخشندگی داراست. اما ستارگانی مانند نسرواقع و ردف در مرتبه های سوم و پانزدهم قرار دارند. ستاره ی قطبی اهمیت زیادی دارد، زیرا همیشه می توان جهت شمال جغرافیایی را بوسیله ی آن یافت.

ستاره ی قطبی در واقع غولی درمیان ستارگان است؛ با حجم 50 برابر خورشید! ولی مانند یک ستاره ی معمولی در آسمان شب می درخشد، زیرا این ستاره در فاصله ی 600 سال نوری از ما قرار گرفته است.

مثلث تابستانی

ستارگان نسرواقع و ردف از ستارگان نورانی آسمان تابستان محسوب می شوند. این دو ستاره به همراه ستاره ی نورانی نسرطائر سه ستاره ی مثلث تابستانی را بوجود می آورند.

هر کدام از این سه ستاره متعلق به یک صورت فلکی مجزاست. ستاره ی نسرواقع مربوط به صورت فلکی شلیاق است. این صورت فلکی را که شبیه یک متوازی الاضلاع است، در شکل 3 و 4 می بینید. ستارگان ردف و نسرطائر نیز هر کدام متعلق به صورفلکی قو و عقاب می باشند.

درنتیجه ما می توانیم بوسیله ی دب اکبر، تعدادی دیگر از صور فلکی مهم آسمان را بیابیم. بد نیست با صورت فلکی ذات الکرسی (zatol korsi) نیز آشنا شویم. این صورت فلکی نسبت به ستاره ی قطبی تقریباً در نقطه ی مقابل دب اکبر قرار دارد. یعنی اگر از دب اکبر خطی فرضی به ستاره ی قطبی متصل کنیم و ادامه دهیم، به ذات الکرسی می رسیم. در فصل بهار و تابستان این صورت فلکی به شکل یک w  کج دیده می شود ولی در پاییز و زمستان به حرف M  شبیه تر می شود. گاهی اوقات که دب اکبر پشت یک کوه یا تپه پنهان شده باشد می توان با استفاده از ذات الکرسی، ستاره ی قطبی را یافت.

آسمان تابستان مملو از ستارگان ریز ودرشت است. زیرا بخش پرنورتر کهکشان راه شیری، همانطور که در تصویر 3 دیده می شود، در آسمان تابستانی جلوه ای دیگر دارد.

فصل تابستان، شاید بهترین فرصت برای دیدار ستارگان آسمان است. زیرا فصل مسافرتها به خارج از شهرها و دورشدن از آلودگی های نوری است. ما برای رصد علاوه بر آسمانی صاف و بی ابر، به مکانی بدون چراغ و نورهای مزاحم نیز نیاز داریم. کهکشان راه شیری، که همانند مسیری کم نور از پودرهای سفید بر زمینه ی سیاه آسمان به نظر می رسد، در تابستان به پرنورترین حالت خود قرار می رسد. این مجموعه ی میلیاردی از ستارگان را در آسمان بدون ماه، دور از نور شهرها، به خوبی می توان دید(تصویر 5). اگر با یک دوربین دوچشمی به راه شیری نگاه کنیم، آنرا توده ای از انبوه ستارگان خواهیم یافت.

تصویر 6 یک خوشه ی ستاره ای باز را در میان انبوه ستارگان زمینه ی راه شیری نشان می دهد.